دلایل و چگونگی تبویب در متون عرفانی (مطالعۀ موردی منطق الطیر عطار و منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور واحد جیرفت

2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه جیرفت

چکیده

تبویب مراحل سیر و سلوک از مباحث مطرح در میان کتب صوفیه است. با وجود اینکه نشانه‌گذاری مسیر سلوک، ‌پیشینه‌ای به بلندای تاریخ اسلام دارد، اما درمیان صوفیان، رواج این باب‌‌بندی به‌طور مشخص، از قرن دوم هجری بوده است. از همان اوان رواج عرفان، اختلاف باب‌بندی‌ها میان عرفا و چه بسا در تألیفات مختلف یک عارف هم دیده می‌شود. در این پژوهش تلاش ‌شده تا ضمن نشان دادن عوامل مؤثر در شیوۀ تقسیم‎بندی این باب‌بندی‌ها، به تبیین دلایل باب‌بندی و نهایتاً چگونگی تبویب آن پرداخته شود. به این منظور از میان آثار بنام عارفان، دو اثر مهم منطق‌الطیر عطار و منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری برای بررسی انتخاب شده‌اند و با روش توصیفی ـ تحلیلی، به مقایسۀ نحوۀ تبویب این دو اثر پرداخته شده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که مهم‌ترین عامل اختلاف در تبویب که باعث بروز تناقض در کلام و آثار صوفیان شده، تجارب متفاوت عرفانی، نحوۀ سیر و طریقت عرفانی، نوع مکتب و بینش فقهی و شرایط سیاسی اجتماعی است که باعث اختلافاتی چون شیوۀ نامگذاری، ترتیب مقامات، تعداد مقامات و... در عرفان شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Classification in Mystical Texts (The Case Study: Attarof Nishapur’s Manṭiq-uṭ-Ṭayr and Khwaja Abdullah Ansari’s Manāzel al-Sāerīn)

نویسندگان [English]

  • Seyyedeh Zeynab Hoseini 1
  • Mohsen Akbarizadeh 2
1 M.A in Persian Language and Literature, Payame Noor University, Jiroft Branch
2 The Assistant Professor of Persian Language and Literature, University of Jiroft
چکیده [English]

One of the topics discussed in Sufi books is the dividing into stages and classification of spiritual journey (suluk). The history of dividing into stages of suluk is in line with the history of Islam, but among the Sufis, the prevalence of this dividing and classification has been clear since the second century AH. From the very beginning of the spread of mysticism, differences between mystics about the classifications were seen, and even in the various writings of a mystic, these differences were visible. In this research, an attempt has been made to show the effective factors in the method of dividing into stages of suluk and to explain the reasons for these classifications. For this purpose, among the famous works of mystics, two important works -  Manṭiq-uṭ-Ṭayr by Attar of Nishapur and Manāzel al-Sāerīn by Khwaja Abdullah Ansari - have been selected and the method of classification of suluk have been compared in them by using the descriptive-analytical method. The results show that different mystical experiences, methods of suluk, types of Fiqhi (Islamic law) attitude and socio-political conditions have caused differences in dividing and classification of spiritual journey (suluk); and thus, differences in the method of naming, the order and number of spiritual stations, etc. have been formed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Classification
  • Mystical experience
  • Manṭiq-uṭ-Ṭayr
  • Manāzel al-Sāerīn
  • Spiritual Stations
قرآن کریم.
استیس، والتر ترنس. 1388. عرفان و فلسفه، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی. چ7.  تهران: سروش.
حسن‌زاده کریم آباد، داود. 1390. «اسفار اربعه در عرفان اسلامی». حکمت عرفانی. س 1. ش 2. صص9-39.
خواجه عبدالله انصاری، 1393. منازل السائرین. شرح اسماعیل منصوری لاریجانی. چ 1. تهران: نشر بین‌الملل.
ـــــــــــــــــــــ،.1393.  منازل السائرین. شرح کمال الدین عبدالرزاق القاسانى. تحقیق و تعلیق: محسن بیدار فر. چ 1. قم: بیدار.
خیاطیان، قدرت الله و سیدحمید دلاور.1390. «تشکیکی درتقسیم بندی معروف مکاتب تصوف و عرفان بغداد و خراسان». نشریه تاریخ فلسفه. سال2. شماره 1.صص22-48.
راشدی نیا، اکبر. 1391. «مقامات عرفانی». نشریة معارف عقلی. س 7. ش 3. صص53-86.
سراج طوسی، ابونصر. 1382. اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد آلن نیکلسون. ترجمة مهدی مجتبایی. چ 1. تهران: اساطیر.
سجادی، سیدضیاءالدین. 1393.  مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف. تهران: سمت.
سلمی، محمدبن حسین. 1369. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی. گردآوری نصرالله پورجوادی. ج1 .چ5. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شعبانزاده، مریم. 1391. «سیر تطور مفهوم عرفانی حال تا قرن هشتم». نشریۀ پژوهش‌های عرفانی (گوهرگویا). س 6. ش 3. پیاپی23. صص125-148.
عزالدین محمود کاشانی. 1367. مصباح الهدایه ومفتاح الکفایه. تصحیح جلال الدین همایی. چ 5. تهران: هما.
 عطار نیشابوری، فریدالدّین محمّد. 1388. منطق‌الطیر. تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی. چ 1. تهران: سخن.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ. 1392. تذکرةالأولیاء. تصحیح محمد استعلامی. چ 24. تهران: زوار.
محمدسجادی، سید علی و معصومه جمعه.1395. «سیر تطور احوال و مقامات عرفانی تا قرن ششم هجری». نشریة عرفانیات در ادب فارسی. ش 26. دانشگاه آزاد همدان. صص 126-146.
منتظری مقدم، محمود. 1385. منطق1. چ 6. قم: حوزة علمیه.
موحدیان عطار، علی. 1388. مفهوم عرفان. چ 1. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
موسوی نسب، سید محمدرضا. 1393. «اهداف، اصول و روش‌های تربیت عرفانی». اسلام و پژوهش‌های تربیتی. س 6. ش 2. پیاپی. صص19-36.
میرباقری فرد، سیدعلی اصغر و محبوبه همتیان. 1391. «بررسی نحوۀ تبویب فصوص الحکم ابن عربی». مطالعات عرفانی دانشگاه کاشان. ش 15 . صص215-234.
نجم الدین رازی. 1389. مرصادالعباد. تصحیح محمد امین ریاحی. چ 14. تهران: علمی و فرهنگی.
نصر، سید حسین. 1383. آموزه‌های صوفیان از دیروز تا امروز. ترجمة محمد هادی امینی و حسین حیدری. چ3. تهران: قصیده سرا.
نویا، پل. 1373. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی. ترجمة اسماعیل سعادت. چ 1. تهران: مرکز نشر دانشگاهی
وکیلی، هادی. 1389. «چیستی و ویژگی‌های تجربۀ عرفانی». حکمت معاصر. س 1. ش 2. صص107-119.