بررسی تحلیلی جایگاه زن درروایت‌های قصه چل‌گیس براساس بن‌مایه‌های اساطیری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز

چکیده

قصۀ چل‌گیس یکی از قصه‌های مشهور و زبانزد در ادبیات عامیانه است. در روایت‌های گوناگون این قصه، عناصر مشترکی مانند توصیف شخصیّت چل‌گیس با مشخصه‌های تکرارشونده، بن‌مایۀ‌ نبرد قهرمان با اژدها، سرزمین‌های بی‌آب و قحطی‌زده، وجهی نمادین و اساطیری به قصه می‌دهد. هدف این پژوهش دریافت نقش و جایگاه زن در جامعه با روش تحلیلی ـ توصیفی، در روایت‌های گوناگون قصۀ چل‌گیس در مجموعه فرهنگ افسانه‌های مردم ایران با توجه به ژرف‌ساخت اساطیری قصه می‌باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد با توجه به پیشینۀ مادرسالاری و پرستش ایزدبانوان در ایران، شخصیّت چل‌گیس می‌تواند تجسمی از ایزدبانو آناهیتا، ایزدبانوی آب در باور و اساطیر ایرانی باشد. همچنین همنشینی بن‌مایه‌های اساطیری مرتبط با کنش شخصیت اصلی زن و مرد در ساختار پیوسته قصه، بیانگر برجسته‌سازی کنش‌ها و قدرت مردانه، تفویض خویشکاری زنانه به مردان، انفعال شخصیّت زن و تثبیت جایگاه زن به عنوان یک همسر مطیع است. با این رویکرد قصة چل‌گیس فضایی در حال گذار از افول باورهای مادرسالاری و شکل‌گیری جامعه‌ای پدرسالار را ترسیم می‌کند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role of Woman in Narratives of the Story of Chelgis: A Study Based on Mythological Themes

نویسندگان [English]

  • Sakine Morādi 1
  • Mohammadhosain karami 2
1 Ph.D. Candidate of Persian Language and Literature- Shiraz University
2 The Professor of Persian Language and Literature, Shiraz University
چکیده [English]

The story of Chelgis is one of the most famous and well-known stories in folk literature. In the various narratives of the story, there are common elements such as the description of the character of Chelgis with repetitive characteristics, the theme of the hero's battle with the dragon, and the waterless and famine-stricken lands that give a symbolic and mythological aspect to the story. Using analytical-descriptive method, the purpose of this study is to identify the role and position of women in society in various narratives of the story of Chelgis mentioned in Iranian Legends and Fairy Tales Encyclopedia according to the mythic deep-structure of the story. Considering the history of matriarchy and worship of goddesses in Iran, the results of the research show that the character of Chelgis can be an embodiment of the goddess Anahita, the goddess of water, in Iranian beliefs and myths. Also, the companionship of mythological themes related to the actions of the main male and female characters in the continuous structure of the story indicates the emphasis on male actions and power, the delegation of female tasks to men, the passivity of female characters and the fixation of women's role as obedient spouses. On this basis, the story of Chelgis depicts the decline of matriarchal beliefs and the formation of patriarchal societies.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Folk Tales
  • Chelgis
  • Mythology
  • woman
  • goddess
  • Matriarchy
آموزگار، ژاله.1391. تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
باستانی‌پاریزی، محمدابراهیم. 1344. خاتون هفت قلعه. تهران: دهخدا.
بهار، مهرداد.1386. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگاه.
ــــــــــ . 1390. ادیان آسیایی. چ9. تهران: چشمه.
بیات، حسین.  1389. «محوریت قهرمانان زن در قصه‌های عامیانه». نشریة نقد ادبی. دورة3. ش11و12. صص116-87.
جباره ناصرو، عظیم. 1398. «بررسی بن‌مایه‌های اساطیری در قصۀ«چل‌گیس»، روایت روستای رمقان، کوهمره سرخی»، مطالعات ادبیات کودک.
جونز، هوراسل.1383. جغرافیای استرابو. ترجمة همایون صنعتی‌زاده. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
درویشیان، علی‌اشرف و رضا خندان مهابادی. 1387. فرهنگ افسانه‌های مردم ایران. ج3. تهران: کتاب و فرهنگ.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . 1385. فرهنگ افسانه‌های مردم ایران. ج 7. تهران: کتاب و فرهنگ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . 1384. فرهنگ افسانه‌های مردم ایران. ج 17. تهران: کتاب و فرهنگ.
ستاری، رضا و سوگل خسروی.1392.«خویشکاری آناهیتا و سپندارمذ و پیوند آن با پیشینة مادرسالاری». فصلنامةادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. دورة 9. ش 32. صص 127-97.
سرکاراتی، بهمن.1378. سایه‌های شکارشده. تهران: قطره.
شوالیه، ژان و آلن گربران. 1388. فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. چ1. تهران: جیحون.
صابری، طیبه و همکاران .1397. «مو در قصه‌های شفاهی و اساطیر». فرهنگ و ادبیات عامه. س6. ش22. صص 231-205.
عفیفی، رحیم. 1374. اساطیر و فرهنگ ایرانی. تهران: توس.
غیبی، مژده و الخاص ویسی. 1394. «تجلّی سه نمود حیوانی در افسانه‌های عامیانه ایرانی». علوم ادبی. س5. ش7. صص 138-113.
قلزم، زهره. 1394. «نقد و بررسی درون‌مایه‌های افسانه دختر چل‌گیس». مجموعه مقاله‌های دهمین همایش بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی. صص 221-213.
کوپر، جی سی .1379. فرهنگ نمادهای سنتی. ترجمة ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
گویری، سوزان .1379. آناهیتا در اسطوره‌های ایرانی. چ 3. تهران: جمال‌الحقّ.
گیرشمن، رومن. 1349. ایران از آغاز تا اسلام. ترجمة محمدمعین. چ3. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گیلانی، نجم‌الدین.1396. «بازتاب رسوم ایران باستان در فرهنگ مردم ایلام». فرهنگ ایلام. دورة18. ش54-55. صص 111-100.
مارزلف، اولریش. 1391. طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی. ترجمة کیکاووس جهانداری. تهران: سروش.
مختاریان، بهار.1388. «موی بریدن». نامة فرهنگستان. ش40. صص 55-50.
مظفریان، فرزانه .1391. «اسطوره در قصه‌های عامیانه». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. ش28. صص 157-135.
هینلز، جان. 1379. شناخت اساطیر ایران. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلی. چ6. تهران: چشمه.
ـــــــــ .1383. شناخت اساطیر ایران. ترجمة و تألیف محمدحسین باجلان فرخی. تهران: اساطیر.
یاحقی، محمدجعفر .1386. فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
یشت‌ها.1347. به کوشش ابراهیم پورداوود. تهران: طهوری.