تحلیل «فرایند تفرد» در تمهیدات

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهراء(س)

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهراء(س)

چکیده

متون عرفانی، گستره‌ای پهناور از کنکاش‌های روانی برای شناختی هرچند ناچیز از مقام قرب الهی و در مرحلة بعد، شناخت زوایای پنهان و ناشناختة ابعاد روحی خود صاحب‌اثر است تا پروردگار خویش را درک کند و تا حد توان، به وی تقرب جوید. در مکتب روان‌شناسی تحلیلی یونگ، «فرایند تفرد» تلاش ناخودآگاهانة بشر در دستیابی به تکامل روان است؛ اما در عین حال، همین مفهوم توضیح می‌دهد که بشر هیچ‌گاه نمی‌تواند به تکامل روانی مطلق دست یابد، بلکه تنها می‌تواند با شناخت «فرامن»، به تجربه‌ای فردی، فراگیر و درونی دست یابد. رسالة تمهیدات عین‌القضات همدانی، عارف برجستة قرن پنجم‌وششم هجری، این فرایند درونی روان را بازتاب داده است. هدف از این پژوهش، بررسی این سیر روانی در ناخودآگاه نویسندة تمهیدات و تحلیل آن در جستار حاضر است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی بیانگر آن است که نویسنده در این اثر کوشیده با بهره‌گیری از آموزه‌های عرفانی و کندوکاو ضمیر ناخودآگاه، سیر تکامل روانی را به صورت ناخودآگاهانه نشان دهد. تأثیر ناخودآگاهانة کهن‌الگوهای برجسته‌ای همچون «مسیح»، «پیر خردمند» و درنهایت ادغام آن‌ها با کهن‌الگوی «سایه» و رهنمونی به سوی نور و روشنی، تلاش عین‌القضات برای دستیابی به فرایند تفرد و دسترسی بی‌پیرایه و ناب به «فرامن» است که نمایه‌هایی از کنکاش ذهنی ناخودآگاهانة وی به شمار می‌آید.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Process of Individuation in Tamhīdāt: An Analysis

نویسندگان [English]

  • Elnāz Khojaste zenoozi 1
  • Mahin Panāhi 2
1 Ph D. Candidate of Research of Art, Alzahra University
2 The Professor of Persian Language and Literature, Al-Zahrā University
چکیده [English]

Mystical text is an area of psychological exploration that provides a cognition, albeit a small one, of the position of nearness to God; it also reveals the hidden aspects of its author spiritual dimensions and shows how he/she understands his/her Lord and how he/she approaches to God. In Jung’s school of analytical psychology, “the process of individuation” is an unconscious effort to achieve mental development; it explains that human beings can never achieve the full psychological development, but can only achieve individual, comprehensive and inner experiences by recognizing the "superego". Tamhīdāt (The Preludes) a treatise written by Ayn al-Quzat Hamadani, the prominent mystic of the fifth and sixth centuries AH, reflects a psychological development. The purpose of the present study is to investigate this development in the unconscious of the author of Tamhīdāt. The research has been done by descriptive-analytical method. The results indicate that the author, in his magnum opus, unconsciously shows the psychological development using the mystical teachings and exploring the unconscious. The unconscious influence of the archetypes, such as "Christ", "Wise old man" which eventually merge with the archetype of "shadow" and guide to light, is evident in the book; Ayn al-Quzat tries to achieve the process of individuation and to reach "the superego" in a pure and original way.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jung
  • The process of individuation
  • superego
  • Archetype
  • Tamhīdāt
  • Ayn al-Quzat Hamadani
قرآن کریم
ایستوپ، آنتونی. 1388. ناخودآگاه. ترجمة شیوا رویگریان. چ1. تهران: مرکز.
بیلسکر، ریچارد. 1388. اندیشة یونگ. ترجمة حسین پاینده. چ1. تهران: آشیان.
پورنامداریان، تقی. 1388. در سایة آفتاب. چ3. تهران: سخن.
تایسن، لیس. 1387. نظریه‌های نقد ادبی معاصر. ترجمة مازیار حسین‌زاده و فاطمه حسینی. چ1. تهران: نگاه امروز و حکایت قلم نوین.
تهانوی، علامه محمدعلی. 1378. موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. زیر نظر د. رفیق العجم. چ1. تهران: سپاس.
دبشی، حامد. 1385. عین‌القضات همدانی و حال و هوای عقلانی زمان او. ترجمه و تحقیق از حسین مریدی. گردآوری دکتر حسین نصر، لیمن. چ1. کرمانشاه: دانشگاه رازی.
دشتی، مهدی و منصوره تقوایی. 1390. «بهره‌های هنری عین‌القضات از گزاره‌های دینی در تمهیدات». فصلنامة پژوهش‌نامة معارف قرآنی. س2.ش5. صص162ـ137.
ذبیحی، رحمان و پروین پیکانی. 1395. «تحلیل کهن‌الگوی سفر قهرمان در داراب‌نامة طرطوسی براساس الگوی جوزف کمپبل». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س12. ش45. صص118ـ91.
زمانی، کریم. 1386. شرح جامع مثنوی معنوی. ج3. چ21. تهران: اطلاعات.
سعید، علی‌احمد. 1385. تصوف و سوررئالیسم. ترجمة حبیب‌الله عباسی. چ1. تهران: سخن.
شوالیه ژان و گربران، آلن. 1387. فرهنگ نمادها. ج5. چ1. ترجمة سودابه فضایلی. تهران:‌ جیحون.
ـــــــــــــــــــــــ . 1388. فرهنگ نمادها. ج1. چ3. ترجمة سودابه فضایلی. تهران:‌ جیحون.
عرب، مریم و فاطمه مدرسی. 1391. «بلاغت نثر صوفیانة خطابی در تمهیدات عین‌القضات». مجلة کاوش‌نامه. س13. ش25. صص322ـ293.
عین‌القضات همدانی. 1370. تمهیدات. به تصحیح دکتر عفیف عسیران. چ1. تهران: منوچهری.
فروید، زیگموند. 1388. تفسیر خواب. ترجمة شیوا رویگریان. چ8. تهران: مرکز.
قشقایی، سعید. 1390. «بررسی کهن‌الگوی سایه و انطباق آن با نفس در مثنوی‌های عطار». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س7. ش25. صص16ـ1.
گوهرین، سیدصادق. 1388. شرح اصطلاحات تصوف. ج2. چ1. تهران: زوار.
مایل هروی، نجیب. 1374. خاصیت آینگی: نقد حال، گزارة آرا و گزیدة آثار فارسی عین‌القضات همدانی. ج1. چ1. تهران: نی.
مباشری، محبوبه و الناز خجسته. 1390. «بررسی و تحلیل «فرایند تفرد» در غزلیات سنایی». مجلة متن‌پژوهی ادبی. س15. ش49. صص90ـ73.
ممتحن، مهدی 1393. «آمیختگی ادبیات تعلیمی با ادبیات عرفانی در تمهیدات عین‌القضات». پژوهش‌نامة ادبیات تعلیمی (پژوهش‌نامة زبان و ادبیات فارسی). س6. ش24. صص148ـ131.
موللی، کرامت. 1389. مبانی روانکاوی فروید ـ لکان. چ5. تهران: نی.
میرباقری‌فرد، سید علی‌اصغر و شهرزاد نیازی. 1389. «بررسی و تحلیل زبان عرفانی در آثار عین‌القضات همدانی». مجلة پژوهش‌های فلسفی‌ ـ کلامی. س12. ش2ـ1. صص286ـ267.
یونگ، کارل گوستاو. 1368. چهار صورت مثالی. مترجم پروین فرامرزی. چ1. مشهد: به‌نشر.
ـــــــــــــــــ . 1383. آیون: پژوهشی در پدیده‌شناسی خویشتن. ترجمة پروین فرامرزی و فریدون فرامرزی. چ4. مشهد: به‌نشر.
ـــــــــــــــــ . 1386. روان‌شناسی انتقال. مترجم پروین فرامرزی و گلناز رعدی آذرخشی. چ1. مشهد: به‌نشر
ـــــــــــــــــ . 1387. روان‌شناسی ضمیر ناخودآگاه. ترجمة محمدعلی امیری. چ2. تهران: علمی و فرهنگی.
ـــــــــــــــــ . 1389. انسان و سمبول‌هایش. ترجمة محمود سلطانیه. چ7. تهران: جامی.