هویّت اسطوره‌گونه سمک عیّار؛ بررسی تطبیقی سمک عیّار با دو اسطوره هندو ـ ایرانی، ایندرا و مهر

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد دزفول، دانشگاه آزاد اسلامی، دزفول، ایران.

2 استادیار،گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد دزفول، دانشگاه آزاد اسلامی، دزفول، ایران.

چکیده

بسیاری از خدایان اساطیری، از جهان اسطوره‌ها بیرون آمده و در حماسه‌‎ها به صورت پهلوانانی نامی و یا شاهانی بزرگ نشان داده شده‌اند. یکی از آن پهلوانان حماسی، سمک، در داستان منثور حماسی ـ پهلوانی سمکِ عیّار است. این پهلوان با داشتن برخی ویژگی‌های اساطیری، همچون ایزدان اسطوره‌ای، ایندرا و مهر، پنداشته می‌شود. از جمله ویژگی‌های اساطیری سمک، می‌توان به این موارد اشاره کرد: آزاد ساختن مادینگان شهریاران از چنگال ربایندگان اهریمنی، داشتن پیوندی ناگسستنی با خورشیدشاه، نابودکنندة دیوان و پریان و همراهیِ مداوم با مادینه‌ای که تجلی‌گر خدای بانوان است. بر اساس این فرضیه، نگارندگان این جستار با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی و با توجّه به متون مقدس هند‌و ‌ـ ایرانی، ریگ‌ودا و اوستا، و اندیشه‌های اسطوره‌پژوهانی همچون مهرداد بهار کوشیده‌اند خویشکاری‌های این دو ایزد را با کارکردهای این پهلوان حماسی مقایسه و تطبیق دهند و این فرضیه را به اثبات برسانند. حاصل پژوهش حاضر نشان می‌دهد که سَمَک، پهلوان برجستة حماسة منثور سمک عیّار، برآیند و ادغامی از دو فرهنگ اسطوره‌ای هندو ـ ایرانی است که در ریختی نو پیکرگردانی شده است. 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Samak-E Ayyar and Two Indo-Iranian Myths: Indra and Mitra

نویسندگان [English]

  • Leilā Mokhtāriniyā 1
  • Farzāneh Yusef-ghanbari 2
1 Ph D. of Department of Persian Language and Literature, Dezful Branch, Islamic Azad University, Dezful, Iran
2 ** The Assistant Professor of Persian Language and Literature, IAU,, Dezful Branch, Islamic Azad University, Dezful, Iran
چکیده [English]

A large number of gods have arisen from the world of mythology and have been appeared as famous heroes or great kings in epics. One of these heroes is Samak in the prose epic-heroic story of Samak-e Ayyar. This hero, like the mythological gods Indra and Mitra, is considered to have some mythical characteristics. Some of the mythological features of Samak are as follows: rescuing princesses from the clutches of evil kidnappers; an inseparable relationship with Khorshid Shah; destroying demons and fairies; constantly accompanying a woman who is the manifestation of a goddess. By an analytical-comparative approach and considering the Indo-Iranian sacred texts, Rigveda and Avesta, and the ideas of mythological scholars such as Mehrdad Bahar, the authors of the present article have tried to compare the functions of two gods, Indra and Mitra, with the functions of Samak. The results show that Samak, the prominent hero of the prose epic-heroic story of Samak-e Ayyar, is an amalgamation of two mythological cultures of India and Iran and have metamorphosed into a new form.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Samak–e Ayyar
  • Mythological Gods
  • Metamorphosis‚ Indra
  • Mitra
کتابنامه
آموزگار، ژاله. 1389. تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
ارجانی، فرامرزبن خداداد کاتب. 1363. سمکِ عیّار ج1ـ5. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: آگاه.
اسماعیل‌پور ‌مطلق، ابوالقاسم. 1397. اسطوره، ادبیات، هنر. تهران: چشمه.
اوستا. 1394. به کوشش جلال دوستخواه. ج1. تهران: مروارید.
بهار، مهرداد. 1395الف. از اسطوره تا تاریخ. به کوشش ابوالقاسم اسماعیل‌پور مطلق. تهران: چشمه.
ـــــــــــ . 1395ب. پژوهشی در اساطیر ایران. کتایون مزداپور. تهران: آگاه.
ـــــــــــ . 1397. جستاری چند در فرهنگ ایران. به کوشش ابوالقاسم اسماعیل‌پور مطلق. تهران: آگاه.
بیضایی، بهرام. 1391. ریشه‌یابی درخت کهن. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
حسن‌آبادی، محمود. 1386. سمک عیّار: افسانه یا حماسه؟ ( مقایسة سازه‌شناختی سمک عیّار با شاهنامة فردوسی)، مجله دانشکدة ادبیات و علوم انسانی مشهد. ش158. صص56ـ37. 
دلاشو، م. لوفلر. 1386. زبان رمزی قصه‌های پریوار. مترجم جلال ستاری. تهران: توس.
دوانی، فزونه، محمد فشارکی و محبوبه خراسانی. 1397. «شبدیز و گلگون، جلوه‌هایی از ایزد مهر و بهرام». فصلنامة متن‌شناسی ادب فارسی. س54. ش2. صص15ـ1.
رضایی دشت ارژنه، محمود. 1388. «بازتاب نمادین آب در گسترة اساطیر». فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س5. ش16. صص138ـ111.
صدقه، جان. 1377. آب در اساطیر کهن. شعر. ترجمة محمدرضا ترکی. ش22. صص63-58.
فریزر، جیمزجرج. 1396 . شاخة زرین( پژوهشی در جادو و دین). ترجمة کاظم فیروزمند. تهران: آگاه.
فسنقری، حجت‌اله و میلاد جعفرپور. 1390. «بررسی سبک محتوایی بن‌مایه‌های حماسی سمکِ عیار». فصلنامة تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهارادب). س4. ش2. صص 176-157.
گزیدة سروده‌های ریگ‌ودا. 1372. ترجمة محمدرضا جلال نایینی. تهران: نقره.
محجوب، محمّدجعفر. 1386. ادبیات عامیانة ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری. چ3. تهران: چشمه.
محمدیان، عباس و میلاد جعفرپور. 1391. اهمیت داستان‌های حماسی ـ پهلوانی منثور در تاریخ ادبیات فارسی. تاریخ ادبیات. س6. ش71. صص 264-233.
مختاری، محمد. 1369.  اسطورة زال تبلور تضاد و وحدت در حماسة ملی. تهران: آگه.
مشتاق‌مهر، رحمان و سجاد آیدنلو. 1386. « ...که آن «اژدها» زشت پتیاره بود( ویژگی‌ها و اشارات مهم بن‌مایة «اژدها و اژدهاکشی» در سنت حماسی ایران). مجلة پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر دریا). س1. ش2. صص 168-143.
ناتل خانلری، پرویز. 1364. شهر سمک. تهران: آگاه.
نصر اصفهانی، محمدرضا و علی صادقی. 1391. «دگردیسی ایندرا به رستم». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س8. ش28. صص170ـ158.
نیک‌روز، یوسف و جلیل خلیلی جهرمی. 1396. «تحلیل دگردیسی اسطورة مهر در شعر«آرش کمانگیر» سرودة سیاوش کسرایی». مجلة پژوهش زبان و ادببات فارسی. ش44. صص130-103.
هینلز، جان راسل. 1393. اساطیر ایران. ترجمة محمد حسین باجلان فرخی. تهران: دیبا.