سیر تحول ایزد وای از اسطوره به کیکاووس در حماسه

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم

2 دانشجوی دکتری ادبیات حماسی دانشگاه قم

چکیده

اشراف بر پیشینة اساطیری شخصیت‌های حماسی، در تحلیل کارکردهای آنان در آثار ادبی کمک قابل توجهی خواهد کرد. مطالعة خویشکاری‌های ایزد وای و وجود برخی تشابهات میان این ایزد و کاووس شاهنامه سبب گردید تا به مقایسة تطبیقی میان این دو شخصیت اساطیری بپردازیم. کاووس شاهنامه، از بزرگ‌ترین پادشاهان حماسی ایران و برخوردار از پیشینه‌ای اساطیری است. وای نیز، ایزد باد و هواست که بر فضای تهی میان آسمان و زمین حکمرانی می‌کند. پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی به این نتایج که عبارتند از تشابه در شخصیت متلوّن و ابهام‌انگیز، فرّه‌مندی، جادو ـ پزشکی، جنگاوری، پیک مرگ و سرشت بادی، مکان زندگی و پدر نخستین انسان بودن است، دست یافته. هر چند اختلافات جزیی در میان آن‌ها دیده می‌شود، اما وجود این‌گونه همسانی‌ها میان این دو شخصیت اساطیری و بررسی و مطالعة سیر تحوّل و تنزّل ایزدان اساطیری به عالم حماسه، ما را بر این داشت که گمان کنیم کاووس شاهنامه صورت تحوّل‌یافته و انسانی وایو، ایزد باد و هوا است که در حماسه ملی ما؛ شاهنامه با حفظ مهم‌ترین خویشکاری‌های خود در قالب پادشاهی حماسی نمایان گشته است. هدف از انجام چنین پژوهشی بی‌شک نمایاندن پیشینة ایزدی کیکاووس و تأثیر در رفتار و کردار حماسی و شخصیت چندی بعدی او در شاهنامه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Transformation of Lord Vayu into Kai Kāvus; From Myth to Epic

نویسندگان [English]

  • Aghdas Fātehi 1
  • Hasan Shahryāriee 2
1 Aghdas Fātehi The Assistant Professor of Persian Language and Literature, Qom University
2 Ph. D. Candidate of Epic Literature, Qom University
چکیده [English]

Understanding the mythological background of epic characters helps us to analyze their functions in literary texts. Studying the functions of Vayu and the existence of some similarities between this lord and Kai Kāvus provides a comparative investigation of these two mythological characters.
Kai Kāvus, as described in Shāhnāmeh, is one of Iran's greatest epic kings and has a mythological background. Vayu is the god of wind and air that rules the empty space between heaven and earth. The present study, by using descriptive-analytical method, has found the similarities between the two characters. They are as follows: having ambitious personality, having divine light, having magic-medicine power, being warlike, being messenger of death, having a windy nature and being the father of first man. Although there are slight differences, the similarities between the two mythological characters make us think that the Kai Kāvus is a transformed and human form of Vayu. The purpose of this research is to present Kai Kāvus' godly background, his epic behavior and his multi-dimensional character in Shāhnāmeh.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Vayu
  • Kai Kāvus
  • Myths
  • epic
  • Mythological Transformation
کتابنامه

اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. 1392. «کیکاوس و کویه اوشنس». ادبیات و زبان‌ها (ویژه‌نامة فرهنگستان). ش1. صص137-117.

اشرف‌زاده، رضا. 1389. «وایه ایزد آرزوها». مجلة ادبیات و زبان‌ها: ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد اسلامی مشهد). ش28. صص16-7.

بهار، مهرداد. 1395. پژوهشی در اساطیر ایران ـ پارة نخست ـ متن‌ها و یادداشت‌ها. چ5. تهران: آگه.

ــــــــــــ . 1386. جستاری چند در فرهنگ ایران. چ1. تهران: فکر روز.

پورداوود، ابراهیم. 1394. یشت‌ها. جلد 1-2. به کوشش بهرام فره‌وشی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ـــــــــــــــ . 1391. ویسپرد. تألیف و تفسیر. تهران: اساطیر.

تفضلی، احمد. 1391. مینوی خرد. چ2. تهران: توس

ثعالبی، حسین‌بن محمد. 1372. غرر الاخبار و السیر. ترجمة محمد روحانی. چ1. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.

جامی، عبدالرحمن. 1378. هفت اورنگ (خردنامة اسکندری). تصحیح جابلقا دادعلیشاه و همکاران. ج2. تهران: میراث مکتوب.

جلالی نائینی، محمدرضا. 1385. گزیدة سرودهای ریگ‌ودا، با پیشگفتار تاراچند. چ3. تهران: نقره.

جعفری دهقی، محمود. 1384. «پرواز کیکاووس: مقایسة گزارش دینکرد با شاهنامه». نامة پارسی. س10. ش1. صص28-13.

حافظ، شمس‌الدین محمد. 1391. دیوان حافظ. به کوشش خلیل خطیب رهبر. تهران: صفی علیشاه.

خالقی‌مطلق، جلال. 1362. «شاهنامه و موضوع نخستین انسان». ایران‌نامه. ج2. ش2.

خوارزمی، حمیدرضا و دیگران. 1392. «تکوین و تکامل قهرمانان در گذر از اسطوره به حماسه». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س9. ش33. صص85-63.

دادگی، فرنبغ. 1395. بندهشن. گزارنده مهرداد بهار. چ1. تهران: توس.

دومزیل، ژرژ. 1384. بررسی اسطوره کاووس در اساطیر ایرانی و هند، برگردان شیرین مختاریان و مهدی باقی. تهران: قصّه.

دوشن گیمن، ژاک. 1385. دین ایران باستان. ترجمة رویا منجم. چ1. تهران: علم.

دهخدا، علی‌اکبر. 1377. لغت‌نامه دهخدا. زیر نظر محمد معین و سیّدجعفر شهیدی. ج14. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

رضایی، رویا؛ عبدالله واثق‌عباسی و محمدامیر مشهدی. 1394. «تحلیل جایگاه اسطوره باد در شاهنامه». مجلة شعر پژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز. س7. ش3. پیاپی25. صص170-153.

زنر، آرسی. 1384. زروان یا معمای زرتشتی‌گری. ترجمة تیمور قادری. تهران: امیرکبیر.

سرکاراتی، بهمن. 1385. سایه‌های شکار شده. گزیدة مقالات فارسی. چ2. تهران: طهوری.

عطار، فریدالدین محمدبن ابراهیم. 1383. منطق‌الطیر. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چ1. تهران: سخن.

فاتحی، اقدس. 1395. نبشته من این نامة پهلوی. چ1. تهران: فارسیران.

فردوسی، ابوالقاسم. 1395. شاهنامه. ج1. تصحیح خالقی مطلق. تهران: سخن.

فؤادی، طاهره و زهرا زمین‌ریاحی. 1395. «بازتاب خویشکاری وایو در منظومه‌های حماسی ملی». مجله علمی ـ پژوهشی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز. س8. ش1. پیاپی27.

کلاهچیان، فاطمه و لیلا پناهی. 1393. «روان‌شناسی شخصیت کاووس در شاهنامه». مجله ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س10. ش37. صص 268-237.

مولوی، جلالدین محمد. 1390. مثنوی معنوی. به تصحیح رینولد نیکلسون. تهران: هرمس.

میبدی، ابوالفضل رشیدالدین. 1382. کشف‌الاسرار و عدةالابرار. به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت. ج2. تهران: امیر کبیر.

وکیلی، شروین. 1395. اسطوره‌شناسی ایزدان ایرانی. چ1. تهران: شورآفرین.

هینلز، جان راسل. 1395. شناخت اساطیر ایران. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه.