خاستگاه و منشاء خواب‌های مشایخ در تذکرةالاولیا

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی کرمانشاه

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی کرمانشاه

چکیده

یکی از معماهایی که از دیرباز ذهن بشر را به خود مشغول کرده، مسأله خواب بوده است. این امر بر بسیاری از علوم چون ادیان، اساطیر، روان‌شناسی، ادبیات، عرفان و تصوّف تأثیر گذاشته است. عرفا و متصوّفه از خواب به عنوان منبع الهام، برای حلّ بسیاری از مسائل خود استفاده می‌کردند و برای آن ارزش زیادی قائل بودند. عطار در تذکرةالاولیا بسیاری از خواب‌های مشایخ و اولیا را بدون هیچ تردید و تزلزلی نقل کرده است. به دلیل اهمیت موضوع خواب از گذشته تعریف و تقسیم‌بندی‌‌هایی برای آن ذکر شده است، مانند: خواب‌های صادقه، صالحه و... . در این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی نخست خواب‌های نقل شده در تذکرةالاولیا را از لحاظ کمی و موضوع مطرح در آن‌ها یا شخصیت‌های اصلی آن‌ها تقسیم‌بندی و در پایان ارتباط خواب‌های تعریف شده را با واقعیات زندگی شخصیت‌ها مورد بررسی و تطبیق قرار می‌گیرد. نتیجۀ پژوهش آن است که بسیاری از خواب‌ها ریشه در زندگی واقعی مشایخ و عرفا داشته و همچنین هدف مشایخ از تعریف و بیان خواب‌ها و تأثیرگذاری آن‌ها به این دلیل بوده که خواب جزئی از نبوّت و پیامی از فراسوی عالم ماده تلقی می‌شده‌ است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Origin of the Dreams of Saints of God in Tazkirat-al-Auliyā

نویسندگان [English]

  • Isā Najafi 1
  • Qodratollāh Alireāzee 2
1 The Assistant Professor of Persian Language and Literature, Razi University
2 Ph D. Candidate of Persian Language and Literature, Razi University
چکیده [English]

Dreaming is one of the puzzles that has preoccupied the mind of man from way back. It has been discussed in many fields such as religions, mythology, psychology, literature and mysticism. Dreams have been categorized into some types like veridical dream, sound dream and so on. As a source of inspiration, mystics and Sufis used dream to solve many of their problems and they had great value for it. Attar of Nishapur has narrated many dreams of Sufis and saints of God in his book, Tazkirat-al-Auliyā. By using descriptive-analytical method, the present article tries to consider the dreams narrated in this book. Also, the characters of the dreams, their subjects and their relationship with facts of life are considered. The results show that many of the dreams are rooted in real life of mystics and Sufis. They intended to express their dreams, because they were considered as part of the Prophecy and messages from the Divine world.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tazkirat-al-Auliyā
  • Attar of Nishapur
  • dreaming
  • mysticism
  • Sufism
  • Saints of God
کتابنامه

قرآن مجید.

آتش‌سودا، محمد‌علی. 1375. «سرود بی‌زمان». مجلۀ ادبیات داستانی. ش41. صص 11-5.

ابن‌عربی، شیخ اکبر محیی‌الدین. 1375. رسائل ابن‌عربی. تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: مولی.

اسعد، محمدرضا. 1387. «بازتاب خواب و رؤیا در شاهنامه فردوسی». فصلنامۀ ادبیّات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران حنوب. س4. ش13. صص 23- 1.

افتخار، مهدی و مهدی زمانی. 1390. «شرایط و نتایج مراقبه و عزلت نزد محی‌الدین ابن‌عربی و علاءالدوله سمنانی». فصلنامة اندیشه دینی دانشگاه شیراز.ش 38. صص 116-95.

انصاری، خواجه عبدالله. 1361. طبقات الصوفیه. ترجمة محمد سرور مولائی. تهران: توس.

پارسا، سیّداحمد و گل‌اندام واهیم. 1388. «انواع خواب و رؤیا در مثنوی». دو فصلنامه ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا (س). س1. ش1. صص 58-34.

پیرانی، منصور و فاطمه عظیمی. 1391. «آموزه‌های اخلاقی خواب و رؤیا و تأثیر آن بر تحوّل شخصیّت عرفا». فصلنامۀ ادب و عرفان. دورۀ3. ش11. صص 118-89.

تهانوی، محمدعلی. بی‌تا. کشاف اصطلاحات الفنون و علوم. استانبول: افست خیام.

جامی، عبدالرحمان. 1370. نفحات الانس من حضرات القدس. به کوشش محمود عابدی. تهران: اطلاعات.

چهارمحالی، محمد. 1393. کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشة دینی. بوشهر: مرکز راهبردی مهندسی فرهنگی شورای فرهنگ عمومی.

خوارزمی، حسین. 1377. شرح فصوص‌الحکم. به کوشش حسن حسن‌زاده آملی. قم: بوستان کتاب.

رازی، نجم‌الدین. 1363. مرصاد العباد. تهران: کتابخانه سنایی.

رضایی، احمد و بهاء‌الدین اسکندری. 1393. «تحلیل خواب‌های صوفیان در رسالۀ قشیریه». فصلنامۀ ادبیّات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س10. ش34. صص 105- 67.

زرّین‌کوب، عبدالحسین. 1342. ارزش میراث صوفیه. تهران: آریا.

شایگان، داریوش. 1352. «قیامت و معاد در عرفان اسلامی و هندو». نشریه الفبا. س1. ش1. صص 28-1.

شفق، اسماعیل و زهرا اورنگ. 1389. «بازتاب آیه الست در متون عرفانی قرن هفتم». فصلنامة ادب و عرفان (ادبستان). صص41-26.

شفیعی‌کدکنی، محمّدرضا. 1378. زبور پارسی (نگاهی به زندگی و غزل‌های عطار). تهران: آگاه.

طوسی، سراج. 1382. اللمع فی‌التصوف. ترجمۀ مهدی محبتی. تهران: اساطیر.

عطار، فریدالدین. 1336. تذکرةالاولیا. از روی نسخه نیکلسون، با مقدمة میرزا محمد خان قزوینی. چ5. تهران: انتشارات مرکزی خیابان شاه.

فروزانفر، بدیع‌الزمان. 1375. شرح مثنوی شریف. ج اول. ج8. تهران: علمی و فرهنگی.

قشیری، ابوالقاسم. 1387. رسالۀ قشیریه. به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: علمی و فرهنگی.

قیصری، محمدداوود. 1387. شرح قیصری بر فصوص‌الحکم. ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: مولی.

محمدبن منور. 1385. اسرارالتوحید فی‌مقامات شیخ ابی‌سعید. تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگاه.

مجلسی، محمد باقر. 1375. بحارالانوار. ج74. قم: اسلامیه.

مستملی بخاری، اسماعیل. 1363. شرح التعرف فی‌التصوف. ج1. به کوشش محمد روشن، تهران: اساطیر.

مظاهری، عبدالرضا. 1387. شرح تعلیقه امام خمینی بر فصوص‌الحکم ابن‌عربی. تهران: نشر علمی.

معین، محمد. 1388. فرهنگ فارسی. ج اول. تهران: امیرکبیر.

یونگ، کارل گوستاو. 1352. انسان و سمبل‌هایش. ترجمة ابوطالب صارمی. تهران: امیرکبیر.