سلوک عرفانی از نگاه ابن‌فارض

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان

چکیده

یکی از مهم‌ترین مباحثی که در علم عرفان مطرح می‌شود، بحث از سیر و سلوک است. هر کدام از عارفان برای بیان مقصود از سیر و سلوک، تعبیری مخصوص دارند. آن چنان‌که رسیدن به سرمنزل مقصود نزد هر عارف با عارف دیگر متفاوت است؛ چه در انتخاب راه و چه بیان آن. یکی از مشهورترین شاعران و گویندگان متصوف زبان عربی ابن‌فارض(576 ـ 632ق) معروف به سلطان‌العاشقین است که از آبشخور عرفان و ادب هم‌زمان نوشیده است. ابن‌فارض عرفان و سلوک خود را بر پایه‌های عشق بنا نهاده و از شرب مدام سخن می‌گوید؛ به گونه‌ای که در باور او عشق مهم‌ترین موضوع در عالم هستی و بزرگ‌ترین انگیزه برای متعالی شدن آدمی است. این جستار نگاهی است عرفانی ـ ادبی به سلوک این شاعر عارف و در چهار مرحلة ملاحظة حسی، معاینة نفسانی، مطالعة قلبی و مشاهدة روحی مورد پژوهش و تحقیق قرار گرفته است. بررسی این مراحل نشان می‌دهد مهم‌ترین وسیله‌ای که ابن‌فارض را در بیان این سلوک یاری می‌دهد، استفاده از رمز است و پیغام او را تنها اهل عرفان درک می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

ابن‌خلکان، احمد. 1972. وفیات الأعیان. به کوشش احسان عباس. بیروت: دارالثقافة.

ابن‌الفارض، ابوحفص ابوالقاسم عمربن ابی‌الحسن. دون التاریخ. دیوان. بیروت: مکتبة الثقافیه.

ابن‌العماد الحنبلی، ابوالفلاح عبدالحی. 1979. شذرات الذهب فی أخبار من ذهب. الطبعةالثانیة. بیروت: دارالمسیرة.

اسماعیل، عزّالدین. 1966. الشعرالعربی المعاصر. ط3. قاهره: دارالفکرالعربی.

اقبالی، عباس. 1385. «من منصوری در أنا الحق حسین‌بن منصور حلّاج». فصلنامة مطالعات عرفانی. ش4. دانشگاه کاشان.

البورینی، رشیدبن غالب و عبدالغنی النابلسی. 1310. دیباجةالدیوان من شرح دیوان ابن‌الفارض. قاهرة: المطبعة الخیریه.

پارسا، خواجه محمد. 1366. شرح فصوص الحکم. به کوشش جلیل مسگرنژاد. تهران: علمی فرهنگی.

جامی، عبدالرحمن. 1384. تائیة. مقدمه، تصحیح و تحقیق: صادق خورشا. چ2. تهران: مولی.

جودة نصر، عاطف. 1982. شعر عمر‌بن الفارض (دراسةفی فن الشعر الصوفی). الطبعةالأولی. بیروت: دارالأندلس.

حافظ شیرازی، خواجه شمس‌الدین محمد. 1380. دیوان. به کوشش فاطمه خلیلی. چ1. تهران: میلاد.

الحداد، عباس یوسف. 2000. تجلیات‌الأنا فی‌شعر ابن‌الفارض. الطبعةالأولی. کویت: رابطة الأدباء فی‌الکویت.

السراج الطوسی، ابونصر. 1960. اللمع فی‌التصوف. تحقیق و تخریج: عبدالحلیم محمود. قاهرة: دارالکتب الحدیثة بمصر.

حلمی، محمد مصطفی. دون التاریخ. ابن‌الفارض و الحب الإلهی. قاهرة: دارالمعارف.

طباطبایی، محمد حسین. 1352. شیعه در اسلام. با مقدمه حسین نصر. چ1. تهران: حکمت.

طباطبایی بروجردی، محمدمهدی (بحرالعلوم). 1367. رسالة فی‌السیروالسلوک. با شرح، توضیح و مقدمه حسن مصطفوی. چ2. تهران: سپهر.

غنیمی هلال، محمد. 1976. الحیاه‌العاطفیة بین العذریة و الصوفیة. قاهرة: نهضة مصر.

فرغانی، سعید الدین. 1398. مشارق‌الدراری. مقدمه و تعلیقات سید جلال‌الدین آشتیانی. مشهد: انجمن فلسفه و عرفان اسلامی.

فولادی، علیرضا. 1389. زبان عرفان. چ3. تهران: سخن.

مجلسی، محمدباقر. دون التاریخ. بحارالأنوار. بیروت: مؤسسة الوفا.

مصباح یزدی، محمدتقی. 1390. در کوچه‌های آفتاب: جستاری در عرفان اسلامی. چ1. قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).

مولوی، جلال الدین محمد. 1369. فیه‌مافیه. با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر. چ6. تهران: امیرکبیر.

النابلسی، عبدالغنی‌بن إسماعیل. 1310. شرح بورینی. قاهرة: الخیریّة.

ـــــــــــــــــــــــــــــ . 1972م. کشف‌السّر الغامض فی‌شرح دیوان ابن‌الفارض. تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم. قاهرة: مؤسسه الحلبی و شرکاء.

نیکلسون، رینولد. 1956. فی‌التصوف الإسلامی و تاریخه. ترجمة: ابوالعلاء عفیفی. قاهرة: لجنة التألیف و الترجمة و النشر.

همدانی، امیر سیّدعلی. 1384ش. مشارب‌الأذواق. مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی. چ2. تهران: مولی.