مراتب سلوک از منظر عطار و شبستری با تکیه بر منطق‌الطیر و گلشن‌راز

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام

2 استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه ایلام

3 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد

چکیده

منطق‌الطیر و گلشن‌راز با فاصله زمانی تقریباً یک قرن، مبتنی بر سیر و سلوک هستند. نویسندگان، طریقت را راهی دشوار می‌دانند؛ و از طریقت با عنوان وادی و مانع یاد کرده‌اند؛ چنان‌که در گلشن‌راز موانع سلوک آمده، و در منطق‌الطیر به هفت وادی (طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر و فنا) اشاره شده است. اگر مراتب سلوک این دو عارف با تکیه بر هفت وادی منطق‌الطیر و مقامات اربعین تحلیل شود، در برابر وادی طلب با اندکی تسامح، برخی مقام توبه را برای شبستری به ‌عنوان اولین وادی اتخاذ کرده‌اند. شبستری بر خلاف عطار برای وادی عشق و توحید مفاهیمی بیان داشته که توأم با شطح و طامات است، و آن را نهایت تفکر می‌پندارد؛ اما عطار حیرت را لازمة توحید می‌داند. وادی چهارم در سیر و سلوک عطار (استغنا) همچون مقامات محبت، صبر، جهد، عبادت و تسلیم در شعر شبستری به کار نرفته، همان‌گونه که نهایت، ورع، اخلاص و ولایت در شعر شبستری آمده، اما در منطق‌الطیر نیامده است. این دو شاعر 27 مقام مشترک دارند که البته برخی مقامات نیز در شعر هر دو به کار نرفته است. در این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، ابتدا هفت وادی عطار و مقامات اربعین، به‌ عنوان مبانی تحقیق، در گلشن‌راز و منطق‌الطیر بررسی شده و مفاهیم، الفاظ مشترک و متباین در این دو، مشخص گردیده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Stages of Suluk from the Perspectives of Attar and Shabestari; Based on Manṭiq uṭ-Ṭayr and Gulshan-i Raz

نویسندگان [English]

  • Mālek Shoāee 1
  • Seid Mohammadreza Hosseininiā 2
  • Mehri Pākzād 3
1 The Assistant Professor of Persian Language and Literature, IAU, Ilam Branch
2 The Assistant Professor of Quran and Hadith, Ilam University
3 The Assistant Professor of Persian Language and Literature, IAU, Mahabad Branch
چکیده [English]

 
Manṭiq uṭ-Ṭayr (The Conference of the Birds) and Gulshan-i Raz (Rose Garden of Secrets), written about a century apart, are based on suluk (mystical journey). The authors of these two books consider mystical path (tariqat) as a difficult path; Farid ud-Din Attar in Manṭiq uṭ-Ṭayr calls it "valley" and Mahmud Shabestari in Gulshan-i Raz speaks about "obstacles". Gulshan-i Raz speaks about four obstacles to suluk and, in Manṭiq uṭ-Ṭayr, Attar believes in seven valleys: request, love, knowledge, detachment, Unity, wonderment and finally poverty and annihilation. If the stages of suluk put forth by these two mystics are analyzed based on seven valleys in Manṭiq uṭ-Ṭayr and forty stages of suluk (as mentioned by the Muslim mystics), it becomes clear that Shabestari puts forth "repentance" and not " request" as the first stage of suluk. In contrast to Attar, Shabestari proposes concepts for stages of "love" and "Unity (tohid)" which are accompanied by shaṭḥiyyāt and tamat (ecstatic sayings), but Attar considers wonderment as necessary for Unity. The fourth valley in Attar’s suluk, “detachment”, like the stages of love (mohabbat), patience (sabr), exertion (jahd), worship (ibadat), and obedience to God (taslim), is not present in Shabestari’s poetry. Similarly, the stages of piety (vara), sincerity (ikhlas), and saintship (vilayat) are present in Shabestari’s poetry while they are nowhere to be seen in Manṭiq uṭ-Ṭayr. The two poets cite 27 common stages and both of them do not mention a number of stages. In this descriptive-analytical study, seven valleys of Attar and the forty stages of suluk, as basis of the research, are evaluated in Manṭiq uṭ-Ṭayr and Gulshan-i Raz, and common and controversial concepts and terms are outlined in them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Manṭiq uṭ-Ṭayr
  • Gulshan-i Raz
  • The Stages of Suluk
  • unity
کتابنامه
قرآن کریم.
ابن‌عربى، محى‌الدین. 1381. الفتوحات المکیه. ترجمة محمد خواجوی.ج3. تهران: مولی.
اسمعیلی، اصغر .1394. «تأثیر اسرارنامة عطار بر گلشن‌راز شبستری بر اساس نظریه بینامتنیت». مطالعات عرفانی. ش21. صص 34-5.
انصاری، خواجه عبدالله. 1382. صد میدان. به اهتمام قاسم انصاری. چاپ ششم. تهران: طهوری.
برزگرخالقی، محمدرضا و عفّت کرباسی. 1371. تصحیح و تعلیقات مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌راز. چ1. تهران: زوّار.
بقلی شیرازی، روزبهان. ۱۳۷۴. شرح شطحیات. تصحیح و مقدمة هانری کربن. چ3. تهران: طهوری.
تهانوی، مولوی محمد اعلی‌بن اعلی. 1346. کشّاف اصطلاحات الفنون. تهران: خیام.
تهرانی، مجتبی. 1381. درآمدی بر سیر و سلوک. چ1. تهران: دانشگاه تهران.
چهرقانی، رسول. 1395. «نگاهی به هفت وادی عطار در منطق‌الطیر».عرفان اسلامی. س2. ش5.
جرجانی، علی‌بن محمد (میر سیّدشریف). 1357. تعریفات. به کوشش مصطفی البالی الحلبی. قاهره.
حافظ شیرازی، شمس‌الدین. 1372. دیوان. چ4. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دامادی، سیّدمحمد. 1375. شرح بر مقامات اربعین. چ1. تهران: دانشگاه تهران.
دبیران، حکیمه. 1395. «عطار و شبستری». مطالعات و تحقیقات ادبی. س1. ش3و4.
دزفولیان، کاظم. 1382. گلشن‌راز. چ1. تهران: طلایه.
زرّین‌کوب، عبدالحسین. 1381. نقش بر آب. چ5. تهران: سخن.
سادات غفوری، عفت و دیگران. 1395. «نقش عنصر گفت‌وگو در رابطه مرید و مراد بر مبنای نظریه سازنده‌گرایی در منطق‌الطیر عطار». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س12. ش45. صص187- 155.
سجادی، سیّدجعفر. 1375. فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
سجادی، سیّدضیاء الدین. 1393. مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف. تهران: سمت.
سعیدی، گل‌بابا. 1387. فرهنگ جامع اصطلاحات عرفانی ابن‌عربی. چ1. تهران: زوّار.
شبستری، شیخ محمود. 1381. گلشن‌راز. تصحیح اکبر مرتضی‌پور. چ1. تهران: عطار.
صادقی‌شهپر، علی و رضا. 1392. «بررسی تطبیقی مراحل سلوک در منطق‌الطیر عطار و یوگاسوتره‌های پاتنجلی». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س9. ش31. صص 168- 129.
صدرالدین‌ شیرازی‌. محمد. ۱۳۷۸. الاسفار الاربعه. قم‌.
طوسی، ابونصر سراج. 1382. اللُمّع فی‌التّصوف. تصحیح نیکلسون. ترجمة مهدی محبتی. تهران: اساطیر.
عطار، فریدالدین محمد ابراهیم. 1370. منطق‌الطیر. به اهتمام سیّدصدق گوهرین. چ7. تهران: علمی و فرهنگی. 
ــــــــــــــــــــــــــــ . 1386. اسرارنامه. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چ1. تهران: سخن.
ــــــــــــــــــــــــــــ . 1390. تذکرةالاولیاء. چ5. تهران: طلایه.
فراجی، فاطمه. 1393. «بررسی و مقایسه معرفت در منطق‌الطیر عطار نیشابوری و گلشن‌راز شبستری». پایاننامه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
فروزانفر، بدیع‌الزمان. 1385. احادیث و قصص مثنوی. به کوشش حسین داودی. چ3. تهران: امیرکبیر.
کاشانی، عزالدین محمود‌بن علی. 1381. مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة. تصحیح جلال‌الدین همایی. چ6. تهران: هما.
کلاباذی، ابوبکر محمد. 1380/1960. التعرّف لمذهب اهل التصوّف. حَقَّقَهُ قَدِّممَ له الدکتور عبدالحلیم محمود و طه عبدالباقی سرور. قاهره..
گوهرین، سیّدصادق. 1368. شرح اصطلاحات تصوف. چ1. تهران: زوّار.
لاهیجی، محمد. 1374. مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌راز. مقدمه کیوان سمیعی. چاپ ششم. تهران: سعدی.
لویزن، لئونارد. 1385. فراسوی ایمان و کفر. ترجمة مجدالدین کیوانی. چ2. تهران: مرکز.
مجلسی، محمدباقر. 1983/ 1403. بحارالانوار. جلد 67. چ3. بیروت: دار أحیاء التراث العربی.
مسعودی‌فرد، جلیل. 1392. «موانع و مراحل سلوک در منطق‌الطیر عطار». پژوهش‌های ادبی و بلاغی. س1. ش4. صص 63-48.
موحد، صمد. 1365. مجموعه آثار شیخ محمود شبستری. تهران: طرح نو.
مولوی، جلال‌الدّین محمد. 1381. شرح جامع مثنوی معنوی کریم زمانی. چ10. تهران: اطلاعات.
هجویری غزنوی، ابوالحسن علی‌بن عثمان. 1376. کشف‌المحجوب. با مقدمة قاسم انصاری. تهران: طهوری. 
نوری،مجید. 1390. «تأثیرپذیری شیخ شبستر از کلام، تعابیر و اندیشه‌های شیخ نشابور». فصلنامة تخصصی زبان و ادبیات فارسی. ش10. صص127-145.