تبیین دلایل وقفه در سرودن مثنوی از زبان مولوی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان

چکیده

یکی از بحث‏برانگیزترین بخش‌های مثنوی که همواره دیدگاه‌های متفاوتی در تأویل و تفسیر آن مطرح شده است، ابیات نخستین دفتر دوم آن است. در این ابیات، مولوی به‌صورت ضمنی و غیرصریح، درباره علت ایجاد وقفه در سیر سرودن مثنوی سخن می‌گوید؛ البته شارحان مثنوی نیز در تفسیر و شرح این ابیات و توجیه این تأخیر، مطالب گوناگون و مختلفی بیان‌کرده‌اند. در این پژوهش، با نگاهی متفاوت و با اندکی تأمل در مفاهیم دیباچه‌های منثور مثنوی و مقایسة آن با مضامین ابیات پایانیِ دفتر اول، نخستین ابیات پیش‏گفتار دفتر دوم، و ابیات آغازین دفتر سوم، مطالب جدیدی دربارة سبب تأخیر در سرودن این دفاتر به دست داده‌می‌شود. براساس نتایج این تحقیق و نشانه‌هایی که در ویژگی‌های ظاهر و غیرظاهر کلام در ابیات پایانی دفتر اول و در دیباچه و پیش‌گفتار آغاز دفتر دوم دیدهمی‌شود، این تأخیر از سویی متأثر از احوال متکلم است و از سوی دیگر، احوال مخاطبان و شرایط بافت‌موقعیتی عامل آن به‏شمارمی‏آید. با توجه به اینکه نتایج این پژوهش براساس روش تفسیر متن به خود آن متن بنا نهاده شدهاست، مطالب آن در توجیه فترت بین دو دفتر نخستین این منظومه و تأخیر در آغاز دفتر سوم به صواب نزدیک‌تر و با افکار مولوی منطبق‌تر است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Causes of Disruption in Composing Masnavi Manavi

نویسنده [English]

  • mahbuobe hemmatiyan
The Assistant Professor of Persian language and Literature, Isfahan University
چکیده [English]

 
One of the most controversial sections of Masnavi Manavi is the opening verses of   Book II that about them different views of the interpretation have been suggested. In these verses, Jalāl al-Din Rūmi speaks implicitly of the causes of disruption in composing Masnavi Manavi. Also, the commentators of Masnavi Manavi have spoken about this very disruption and analyzed these verses. The present article attempts to propose new ideas about the causes of this disruption. To do this, we consider the prose prefaces of Masnavi and compare them with the final verses of the Book I, the first verses of Book II and Book III. The results indicates that on the one hand, the reason of the delay is due to the mood of the poet and on the hand it is due to the mood which the audiences were and the content of circumstances in general. As the present research is based on interpretation of the text, we believe that this article explains the cause of delay of composing the Book III and the period of inactivity better.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Interpretation of Text
  • Book II and Book III of Masnavi Manavi
  • Jalāl al-Din Rūmi
  • the Prose Prefaces of Masnavi

 

استعلامی، محمد. 1369.شرح مثنوی. چ دوم. تهران: زوّار.

افلاکی، شمس‌الدین احمدبن ‌اخی ناطور. 1362.مناقب‌العارفین. با تصحیح و تعلیقات و به کوشش تحسین یاسیجی. چدوم.تهران: دنیای کتاب.

اکبرآبادی، ولی‌محمد. 1383.مخزن‌الاسرار. به اهتمام نجیب مایل هروی. تهران: قطره.

انقروی، رسوخ‌الدین اسماعیل. 1374. شرح کبیر بر مثنوی معنوی مولوی. ترجمة عصمت ستّارزاده. تهران: زرین.

بحرالعلوم، محمدبن محمد. 1383.تفسیر عرفانی مثنوی معنوی. زیر نظر و با مقدمه فرشید اقبال. تهران: ایران یاران.

جعفری، محمدتقی. 1349.تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی. تهران: اسلامی.

حسینی قزوینی، محمدحسین. 1386. «شرح دیباچه‌های منثور مثنوی مولوی». تصحیح و توضیح جویا جهان‌بخش.آیینة میراث. دورة جدید، س5. ش3. پیاپی 38. صص 345-431.

خواجه‏ایوب. 1377.اسرارالغیوب. تصحیح و تحشیه محمدجواد شریعت. تهران: اساطیر.

خوارزمی، کمال‌الدین حسین‌بن حسن. بی تا.جواهرالاسرار و زواهرالانوار؛شرح مثنوی معنوی. مقدمه و تصحیح و تحشیه محمدجواد شریعت.تهران: اساطیر.

روحانی، رضا. 1390. «تبیینی تازه از اسباب و عوامل تأخیر مثنوی در دفتر دوم». مطالعات عرفانی کاشان. ش13. صص 117- 160.

زرّین‌کوب، عبدالحسین. 1382.نردبان شکسته:شرح توصیفی و تحلیلی دفتر اول و دوم مثنوی. تهران: سخن.

ـــــــــــــــــــــ. 1381.سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی. چ نهم. تهران: علمی.

سبزواری، ملاهادی. 1373.شرح مثنوی. به کوشش مصطفی بروجردی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

سکّاکی،أبی‏یعقوب یوسف‏بن أبی‏بکر. 1356ق. مفتاح‏العلوم. مصر: مطبعه مصطفی البابی الحلبی و اولاده.

شهیدی، سیدجعفر. 1386.شرح مثنوی شریف. چ پنجم. تهران: علمی و فرهنگی.

گولپینارلی، عبدالباقی. 1374.نثر و شرح مثنوی شریف. ترجمة و توضیح توفیق ه. سبحانی. تهران: فرهنگ و ارشاد اسلامی.

محمدی آسیابادی، علی. 1387. «مهلتی بایست تا خون شیر شد (تأویلی بر ابیات آغازین دفتر دوم مثنوی)». مطالعات عرفانی. ش8. صص 157-181.

مولوی بلخی، جلال‌الدین محمد. 1373.مثنوی معنوی. تصحیح رینولدالین نیکلسون. چ پنجم. تهران: بهزاد.

نیکلسون، رینولدالین. 1389.شرح مثنوی معنوی مولوی. ترجمة و تعلیق حسن لاهوتی. چچهارم. تهران: علمی و فرهنگی.

همایی، جلال‏الدین. 1366.مولوی‏نامه(مولوی چه می‌گوید). چ ششم. تهران: هما.

ـــــــــــــــــ. 1384.تفسیر مثنوی مولوی: داستان قلعه ذات‌الصور یا دژ هوش‌ربا. چ دوم. تهران: دانشگاه تهران.