تأثیر باورهای میترایی بر تاریخ بلعمی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد

3 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف ‏آباد

چکیده

ایران آریایی مهد دین کهن مهرپرستی است؛ دینی اسرارآمیز که مرزهای فرهنگی- دینی را درهم نوردید و در سراسر جهان گسترش یافت؛ به‌گونه‌ای که عقاید رازوارانة مهریان و بسیاری از آداب و رسوم برخاسته از آن باورها به بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران و جهان بدل گردید. بازتاب اندیشه‌های این آیین دیرینه در آیین زردشتی، مسیحی و حتی عرفان اسلامی به‌خوبی نمایان است. ردّپای ایزد باستانی مهر یا میترا، ایزد بزرگ ایرانی و پروردگار گرما و فروغ و روشنایی، در متون ادبی- تاریخی فارسی نیز به‏وضوح مشاهده می‏شود. تاریخ بلعمی ازجمله آثاری است که در آن، باورهای میترایی با تاریخ بشری  گره خورده است. بسیاری از مطالب این تاریخ پژواکی از فرهنگ و تمدن ایرانی و باورهای برخاسته از دین مهر است. هدف نگارندگان این پژوهش این است که با روش تحلیلی، ریشة بسیاری از اعتقادات و داستان‌های منعکس‏شده در این اثر را از این منظر شناسایی و بررسی کنند.

کلیدواژه‌ها


الیاده، میرچا. 1376. رساله در تاریخ ادیان. ترجمة جلال ستاری. چ دوم. تهران: سروش.

اوستا؛ کهن‌ترین سروده‏های ایرانی. 1370. گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. 2ج. تهران: مروارید.

اوشیدری، جهانگیر. 1378. دانشنامة مزدیسنا. تهران: مرکز.

باجلان فرخی، محمدحسین. 1390. «اسطوره‏های خورشید و ماه». کتاب جمعه. س1. ش1.

باقری، معصومه و سحر رستگاری‌نژاد. 1393. «نکته‌ای در ساختار آسمان‌پیمایی کیکاووس». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س10. ش 35.

بلعمی، ابوعلی. 1386. تاریخ بلعمی. تصحیح محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی. تهران: هرمس.

بهار، مهرداد. 1376. از اسطوره تا تاریخ. گردآورنده ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.

ـــــــــــ. 1386. جستاری چند در فرهنگ ایرانی. تهران: اسطوره.

بیرونی، ابوریحان. 1363. آثار‌الباقیه. ترجمة اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر.

‌تیمه، پاول. 1385. «میترا در اوستا». دین مهر در جهان باستان (مجموعه گزارش‏های دومین کنگره بین‏المللی مهرشناسی. ترجمۀ مرتضی ثاقب‏فر. تهران: توس.

جمال‌الدین اصفهانی، محمدبن عبدالرزاق. 1362. دیوان. تصحیح حسن وحید دستگردی. تهران: کتابخانة سنایی.

خوارزمی، حمیدرضا. 1392. «تکوین و تحول قهرمانان در گذر از اسطوره به حماسه. فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س9. ش 33.

دادور، ابوالقاسم و الهام منصوری. 1385. درآمدی بر اسطوره‌ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان. تهران: الزهرا.

دوشن گیمن، یاکوب. 1375. دین ایران باستان. ترجمة رؤیا منجم. تهران: فکر روز.

رجبی، پرویز. 1378. جشن‌های ایرانی. تهران: آرتامیس.

رضی، هاشم. 1371. آیین مهر. تهران: بهجت.

ـــــــــــ. 1382. «هنر و اندیشة میترایی در فرهنگ ایرانی». کتاب ماه هنر. ش55 و 56.

ژینییو، فیلیپ .1372. ارداویراف‌نامه. ترجمة ژاله آموزگار. تهران: معین.

سجّادی، سیدضیاءالدین. 1385. حواشی دکتر معین بر اشعار خاقانی شروانی. تهران: پاژنگ.

شین‌دشتگل، هلنا. 1386. «خروس سفید از متن تا تصویر». فرهنگ مردم. ش21 و 22.

صفا، ذبیح‏الله. 1386. تاریخ ادبیات ایران. ج1. تهران: ققنوس.

صفری، نرگس و ابوالقاسم اسماعیل‌پور. 1392. «اسطوره‌پردازی ماه در هنر مانوی براساس دیدگاه اسطوره‌شناسی میرچا الیاده». کتاب ماه هنر. س15. ش 8.

صمدی، مهرانگیز. 1367. ماه در ایران از قدیمی‌ترین ایام تا ظهور اسلام. تهران: علمی و فرهنگی.

فتایی، گارگین. 1384. «آیین مهر و تأثیر آن بر فرهنگ ایرانی، اسلامی، ارمنی و فرهنگ مشترک جهان». فصلنامة فرهنگی پیمان. س9. ش 33.

فرخزاد، پوران. 1386. مهرة مهر. تهران: نگاه.

فردوسی، ابوالقاسم. 1379. شاهنامه (از روی چاپ مسکو). به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.

قلعه‌خانی، گلناز. 1382. «خورشید در اوستا در متون دوره میانه و در هند». نشریة ادبیات و زبان‌ها و مطالعات ایرانی. ش4.

کومون، فرانتس.1380. آیین پررمز و راه میترایی. ترجمة هاشم رضی. تهران: بهجت.

ــــــــــــ. 1386. دین مهری. ترجمة احمد جودانی. تهران: ثالث.

لوگله، مارسل. 1385. دست دادن در آیین رازوارانة میترایی. تهران: توس.

محمودی بختیاری، علیقلی. 1386. زمینة فرهنگ و تمدن ایران (نگاهی به عصر اساطیر). تهران: پاژنگ.

مرکلباخ، راینهولد. 1387. میترا؛ آیین و تاریخ. ترجمة توفیق گلی‌زاده و ملیحه کرباسیان. تهران: اختران.

موسوی، رسول. 1388. «تصاویر بلاغی خورشید در شاهنامه و بازتاب اسطورة مهر در آن». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س5. ش14.

مینوی خرد. 1391. به کوشش ژاله آموزگار و احمد تفضّلی. تهران: توس.

ناس، جان بی. 1373. تاریخ جامع ادیان. ترجمة علی‌اصغر حکمت. تهران: علمی و فرهنگی.

نرشخی، ابوبکر محمدبن جعفر. 1363. تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر احمدبن نصر القباوی. تصحیح مدرس رضوی. تهران: دوست.

ویسپرد. 1391.  گزارش ابراهیم پورداوود. تهران: اساطیر.

ویل، ارنست. 1385. «خاستگاه و سرشت دین میترا». دین مهر در جهان باستان (مجموعه گزارش‏های دومین کنگره بین‏المللی مهرشناسی. ترجمۀ مرتضی ثاقب‏فر. تهران: توس.

هینلز، جان. 1373. شناخت اساطیر ایران. ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضّلی. تهران: چشمه.

یاحقی، محمدجعفر. 1386. فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.

یشت‌ها. 1347. گزارش ابراهیم پورداوود. ج1. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.

 

 

 

 

 

References

Avestā: kohantarin soroudh-hā-ye Irāni. (1991/1370SH). With the effort of Jalil Doustkhāh. 2 vols. Tehrān: Morvārid.

Bāgheri, Ma'soumeh and Sahar Rastegāri-nezhād. (2014/1393SH). "nokteh-ei dar sākhtār-e āsemān-peimāei-ye Keikāvous". Āzād University Quarterly Journal of Mytho-mystic Literature. Year 10. No. 35.

Bahār, Mehrdād. (1997/1376SH). Az ostoureh tā tārikh (Articles). Collected by Abolghāsem Esmā'eilpour. Tehrān: Cheshmeh.

Bahār, Mehrdād. (2007/1386SH). Jostāri chand dar farhang-e Irani. Tehrān: Ostoureh.

Bājalān Farrokhi, M. Hossein. (2011/1390SH). “Ostoure-hā-ye khorshid o māh”. Ketāb-e Jom’e, No. 1.

Bal'ami, Abou-'Ali. (2007/1386SH). Tārikh-e Bal'ami. Ed. by Mohammad Taghi Bahār and Mohammad Parvin Gonābādi. Tehrān: Hermes.

Birouni, Abou-reihān. (1984/1363SH). Āsār-ol-bāghiyah. Tr. by Akbar Dānā-seresht. Tehrān: Amirkabir.

Cumont, Franz Valéry Marie. (2007/1386SH). Din mehri (The mysteries of Mithra).Tr. by Ahmad Ājoudāni. Tehrān: Sāles.

Cumont, Franz. (2001/1380SH). Ā'ein-e por-ramz o rāz-e Mitrāei (Mysteres de Mithra). Tr. by Hāshem Razi. Tehrān: Bahjat.

Dādvar, Abolghāsem and Elhām Mansouri. (2006/1385SH). Darāmadi bar ostoureh-hā va nemād-hā-ye Iran va Hend dar 'ahd-e bāstān. Tehrān: Alzahrā.

Duchesne-Guillemin, Jacques. (1996/1375SH). Din-e Iran-e bāstān. Tr. by Ro'yā Monajjem. Tehrān: Fekr-e Rouz.

Eliade, Mircea. (1997/1376SH). Resāleh dar tārikh-e adyān (Traite d'histoire des religions).Tr. by Jalāl Sattāri. 2nd ed. Tehrān: Soroush.

Farrokhzād, Pourān. (2007/1386SH). Mohreh-ye mehr. Tehrān: Negāh.

Fatāei, Gārgin. (2005/1384SH). "āein-e mehr va ta'sir-e ān bar farhang-e irāni, eslāmi, Armani va farhang-e moshtarak-e jahān". Peimān Cultural Quarterly Journal. Year 9. No. 33.

Ferdowsi, Abolghāsem. (2000/1379SH). Shāhnāmeh (based on Moscow print). With the effort of Dr. Sa'eid Hamidyān. Tehrān: Qatreh.

Ghal'eh-khāni, Golnāz. (2003/1382SH). "khorshid dar avestā dar motoun-e doreh miyāneh va dar Hend". Nashriyeh-e Adabiyāt o Zabān-hā va Motāle'āt-e Irāni. No. 4.

Gignoux, Philipe. (2007/1372SH). Ardāvirāf-nāmeh. Tr. by Zhāleh Āmouzgār. Tehrān:  Mo'in.

Hinnells, John Russell.(1994/1373SH). Shenākht-e asātir-e Iran (Persian mythology). Tr. by Zhāleh Āmouzgār & Ahmad Tafazzoli. Tehrān: Cheshmeh.

Jamāl-oddin Esfahāni, Mohammad ibn 'Abd-orrazzāq. (1983/1362SH). Divān-e ash'ār. Ed. by Hasan Vahid Dastgerdi. Tehrān: Sanāei.

Khārazmi, Hamid Rezā. (2013/1392SH). "takvin va tahavvol-e ghahremānān dar gozar az ostoureh be hamāseh". Āzad university quarterly journal of Mytho-mystic literature. Year 9. No. 33.

Lugle, Marcel. (2006/1385SH). Dast dādan dar aein-e Rāzvārāneh-ye Mitrāei. Tehrān: Tous.

Mahmoudi Bakhtiyāri, Ali-Gholi. (2007/1386SH). Zamineh-ye farhang o tamaddon-e Iran: Negāhi be asr-e asātir. Tehrān: Pāzhang.

Minou-ye kherad. (2012/1391SH). With the effort of Zhāleh Āmouzgār and Ahmad Tafazzoli. Tehrān: Tous.

Mousavi, Rasoul. (2009/1388SH). "tasāvir-e balaqi-e khorshid dar Shāhnāmeh va bāztāb-e ostoureh-ye mehr dar ān". Āzād University Quarterly Journal of Mytho-mystic Literature. Year 5. No. 14.

Narshakhi, Aboubakr Mohammad iben-e Ja'far. (1984/1363SH). Tārikh-e Bokhārā. Tr by Abou-Nasr Ahmad ibn-e Mohammad ibn-e Nasr-olghobādi. Ed. by Modarres Razavi. Tehrān: Doust.

Noss, John Boyer. (1994/1373SH). Tārikh-e jāme'-e adyān (A history of world's religions). Tr. by 'Ali Asghar Hekmat. Tehrān: 'Elmi o Farhangi.

Owshidari, Jahāngir. (1999/1378SH). Dāneshnāmeh-e Mazdyasnā. Tehrān: Markaz.

Rajabi, Parviz. (1999/1378SH). Jashn-hā-ye Irāni. Tehrān: Ārtāmis.

Razi, Hāshem. (1992/1371SH). Ā'ein-e Mehr. Tehrān: Bahjat.

Razi, Hāshem. (2003/1382SH) "honar o andisheh-ye mitrāei dar farhang-e Irāni". Ketāb-e Māh-e Honar. No. 55 & 56.

Safā, Zabih-ollāh. (2007/1386SH). Tārikh-e adabiyāt-e Iran. Vol. 1. Tehrān: Ghoghnous.

Safari, Narges and Abolghāsem Esmā'eil-pour. (2013/1392SH). "ostoureh-pardāzi-e māh dar honar-e mānavi bar asās-e didgāh-e ostoureh-shenāsi-e Mirsea Eliade". Ketāb-e Māh-e Honar. Year 15. No. 8.

Sajjādi, Seyyed Ziyā'-oddin. (2006/1385SH). Havāshi-e doktor Mo'in bar ash'ār-e Khāghāni Shervāni. Tehrān: Pāzhang.

Samadi, Mehr-angiz. (1988/1367SH). Māh dar Iran az ghadimi-tarin ayyām tā zohour-e eslām. Tehrān: 'Elmi o Farhangi.

Shin-dashtgol, Helenā. (2007/1386SH). "khorus-e sefid az matn tā tasvir". Farhang-e Mardom. No. 21 & 22.

Thieme, Paul. (2006/1385SH). “Mitra dar Avesta”, in Din-e Mehr dar jahan-e bāstān (Collected Report of the 2nd International Congress of Mithraic Studies). Tr. By Morteza Saqebfar. Tehran: Tous.

Vill, Ernest. (2006/1385SH). “Khāstgāh o Seresht-e Din-e Mitra”, in Din-e Mehr dar jahan-e bāstān (Collected Report of the 2nd International Congress of Mithraic Studies). Tr. By Morteza Saqebfar. Tehran: Tous.

Visparad. (2012/1391SH). Reported by Ebrāhim Pour-dāvoud. Tehrān: Asātir.

Yāhaghi, Mohammad Ja'far. (2007/1386SH). Farhang-e asātir va dāstānvāreh-hā dar adabiyāt-e fārsi. Tehrān: Farhang-e Mo'āser.

Yasht-hā. (1968/1347SH). Reported by Ebrāhim Pour-dāvoud. 2 vols. Tehrān: Vezārat-e Farhang o Honar.