در جست‌وجوی پاره‌های از یاد رفته اسطوره گرشاسپ

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

چکیده

پاره‌هایی از زندگی گرشاسپ، پهلوان ایرانی، ابتدا در اوستا و متن‌های پهلوی آمده و بعدها در قالب روایات دیگر بازگفته شده است. اصلی‌ترین پاره‌های زندگی گرشاسپ در متون کهن، به دلاوری‌ها و پاره اندکی به پیوند او با پری اختصاص دارد. با توجه به آنکه ادب عامیانه همواره نگهبان پاره‌های حذف‌شده از ادبیات رسمی است، واکاویسامنامه و تومار نقالی آن شیوه مناسبی برای بازیافت پاره‌های حذف‌شده این فرازِ زندگی گرشاسپ/ سام است. در سامنامه و تومار، برابر پیوند پر راز و رمز گرشاسپ/ سام و پری خَنَئثی‌تی در متون کهن، رابطه سام و یک پری به نام عالم‌افروز / گل‌افروز وجود دارد و پری در اینجا در وجهی آسیب‌رسان پدیدار می‌شود. در زندگی سام نیزیک پری بارآور به نام پریدخت حضور دارد. دور از نظر نیست که این دو پری را که قهرمان را سوی خود می‌کشند، دو وجه ایزدبانوی بزرگ، ویرانگر- آفریننده، بدانیم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

In the Search of Forgotten Parts of the Myth of Garshāsb

نویسنده [English]

  • maryam nemat tavosi
چکیده [English]

Some parts of the life of Garshāsb, Iranian hero, have been narrated in Avestā and Pahlavi texts; later on they have been recited in other narratives. The main part of Garshāsb’s life, according to old texts, is about his braveness, and a small part is about his relationship with fairy. Inasmuch as folklore is a protector of eliminated parts of official literature, we consider Sām-Nāmeh and its tradition of storytelling (Naqqāli) as a source for finding the unknown parts of Sām’s and Garshāsb’s lives. According to Sām-Nāmeh, there is a mysterious relationship between Garshāsb and a fairy named Khnathaiti, and between Sām and another fairy named 'Ālamafrouz/Golafrouz. Also, there is a fertilized fairy in Sām’s life named Paridokht. It seems that 'Ālamafrouz and Paridokht are symbols of two great goddesses of creation and destructive.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Garshāsb
  • Fairy
  • Sām-nāmeh
  • Naqqāli Toumār of Sām-Nāmeh
  • The Great Goddess
اسدی طوسی، ابونصر علی‌بن احمد.1354. گرشاسپ‌نامه. به کوشش حبیبیغمایی. چ2. تهران: کتابخانه طهوری.

اوستا: کهن‌سروده‌ها و متنهای ایرانی. 1374. گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. تهران: مروارید.

بختیاری،رحمان.1389. «مضامین اساطیری در کرده یکم رام‌یشت».فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختیدانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س6. ش21.

بلک،جرمی و آنتونی گرین. 1383. فرهنگنامه خدایان، دیوان و نمادهای بین‌النهرین باستان. برگردان پیمان متین. تهران: سوره مهر.

بیضایی، بهرام. 1390. هزارافسان کجاست. چ2. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.

پورخالقی، مه‌دخت؛ محمدرضا راشد محصل؛ نقیب نقوی؛ حمید طبسی.1389.«کردارشناسی گرشاسپ در گذر از اسطوره به حماسه و تاریخ».جستارهای ادبی(ادبیات و علوم انسانی سابق). س43. ش171.

جوادزاده، مهران.1387.پژوهشی در تاریخ اسطوره‌ای ایران(بر اساس مطالعات تطبیقی در اساطیر ایران و هند). تهران: نیک‌پندار.

ذکرگو، امیرحسین. 1377. اساطیر هندی خدایان ودایی. تهران: فکر روز.

رزنبرگ،دنا.1379. اساطیر جهان: داستانهاوحماسهها. ج2. برگردانعبدالحسین شریفیان. تهران: اساطیر.

رضایی دشت‌اژنه، محمود.1388. «بازتاب نمادین آب در گستره اساطیر». فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختیدانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. س5. ش16.

زند بهمن یسن.1379. گزارنده محمد‌تقی راشد محصل. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

سامنامه.1319-1320. منسوب به محمود‌بن علی خواجوی کرمانی. تصحیح و مقابله اردشیر بنشاهی. بمبئی: اردشیر بنشاهی.

سامنامه.1392. تصحیح وحید رویانی. تهران: مرکز پژوهش‌های میراث مکتوب.

سام‌نامه: طومار نقّالی.1390. حسین حسینی. تهران: نمایش.

سرکاراتی،بهمن. 1385. سایههای شکار‌شده. تهران: طهوری.

سوفوکل.1359. سه نمایشنامه. برگردان محمد سعیدی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

فردوسی،ابوالقاسم.1380. شاهنامه. ج1و6.تهران: ققنوس.

کریستن‌سن، امانوئل آرتور.1381.کیانیان. ترجمة ذبیح‌الله صفا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

کوپر، جین‌سی.1386. فرهنگ نمادهای سنتی. ترجمة ملیحه کرباسیان. تهران: فرهنگ نشر نو.

لوی‌استروس، کلود.1376. اسطوره و معنا: گفتگویی با کلود لوی‌استروس. ترجمة شهرام خسروی. تهران: مرکز.

مزداپور، کتایون. 1378. داستان گرشاسب، تهمورس، جمشید، گلشاه و متنهای دیگر(بررسی دستنویس م. او 29). تهران: آگاه.

ــــــــــــــ. 1377. «روایت‌های داستانی از اسطوره‌های کهن».فرهنگ. س7. ش25-26.

مینوی خرد. 1364. ترجمة احمد تفضلی. چ1. تهران: توس.

نیبرگ، ساموئل. 1383. دینهای ایران باستان. ترجمة سیف‌الدین نجم‌آبادی. کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.

زاداسپرم.1390. وزیدگیهای زادسپرم. گزارنده محمد‌تقی راشد محصل. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

یاحقی، محمد‌جعفر.1375. فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: سروش.

یسنا. 1380. گزارش ابراهیم پورداوود. چ2. تهران: اساطیر.

یشتها. 1377. گزارش ابراهیم پورداوود. به کوشش بهرام فره‌وشی. تهران: اساطیر.