بررسی و تحلیل ظرفیت‌های تمثیلی عرفانی در حکایاتی چند از نزهة الارواح

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

چکیده

اثر ادبی (روایت تمثیلی عرفانی) برانگیزنده تجربه‌ای عمیق و متفاوت است که در نهایت به «خلاقیت هنری» یعنی آفرینش «راوی» و بازآفرینی «روایت‌گر» اثر ادبی منجر می‌شود. لذت زیبایی این گونه آثار ناشی از آگاهی و درون یافتی است که مخاطب از بازیابی و دریافت چیزی که به اعلی درجه جز خود او است، حاصل می‌کند؛ به بیان دیگر در این گونه آثار، روایت نیروی محرکه اندیشه، تخیل، تداعی و برانگیزنده معانی از یاد رفته و آوردن آن از سطح لاشعور به اوج شعور و آگاهی است. در کتاب نزهة الارواح، تألیف حسین بن عالم الحسینی، عارف سده هفتم هـ..ق. نویسنده با بهره‌گیری از تمثیل و استفاده از ساختاری ویژه، در بیشتر موارد، میان راوی و مخاطب همسویی ایجاد می‌کند و از این راه مخاطب را به مفاهیم نهفته در بطن حکایات راه می‌نماید. پژوهش حاضر ضمن بهره‌گیری از روش «تحلیل محتوا»، در پی پاسخ گفتن به دو سؤال بنیادین است: نحوه بهره‌گیری مؤلف نزهة الارواح از ظرفیت‌های تمثیلی حکایات در چه مواردی خلاصه می‌شود؟ مفاهیم نهفته در بطن حکایات، مشخصات عمده داستان‌ها و تمثیل‌های موردنظر نویسنده کدامند؟ ملاک انتخاب حکایات نیز برجستگی تمثیل‌ها و مفاهیم عرفانی در این‌گونه حکایات بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Analysis of Mystical Allegories in Nuzhat al-Arwah

نویسنده [English]

  • Fātemeh Koopā
Professor of Persian Language and Literature, Payāmeh Noor University
چکیده [English]

Mystical allegory prepares the ground for a deep experience; it then leads to “artistic creativity”. In a mystical allegory, the narrator creates the literary work which in a way helps the reader to recreate it. The reader reconstructs the literary work and reaches to a new apprehension; as if; he creates a new work in his imagination and thoughts by himself. Hosein ibn Ali al-Hoseini, the mystic of 7th century AH, in his book Nuzhat al-Arwah, coextends narrator with reader by using allegory; helping the reader to recognize the hidden themes. The present article, by using content analysis method, tries to answer these basic questions: How has the writer of Nuzhat al-Arwah used allegory; and what are hidden themes and allegories in the book? Also, what characters are in the stories and allegories of the book?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mystical Allegory
  • Mystical Stories
  • Nuzhat al-Arwah
 
آبوت، پورتر 1387. «بنیان‌های روایت»، ترجمه ابوالفضل حری، فصلنامه هنر، ش78.
اسلامی ندوشن، محمدعلی. 1349، جام جهان‌بین. تهران: ابن‌سینا.
الیاده، میرچا. 1372. رساله در تاریخ ادیان. ترجمه جلال ستاری. تهران: سروش.
امیر حسینی هروی، حسین‌بن عالم. نزهة‌الارواح. نسخه دست نوشته کتابخانه مجلس، ش15567.
پورنامداریان، تقی. 1373. رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
ـــــــــــــــ. 1374. «نگاهی به داستان‌پردازی عطار»، در دیدار با سیمرغ. (هفت مقاله در عرفان، شعر و اندیشه عطار)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
تولستوی، لئون. 1372. هنر چیست؟. ترجمه کاوه دهگان. تهران: امیرکبیر.
جینکز، ویلیام. 1364. ادبیات فیلم. ترجمه محمد تقی احمدیان و شهلا حکیمیان. تهران: سروش.
چدویک، چارلز. 1375، سمبولیسم. ترجمه مهدی سحابی. تهران: مرکز.
حافظ شیرازی. شمس‌الدین محمد. 1382. دیوان حافظ. به اهتمام علامه محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: زوار.
خلیلی جهان تیغ، مریم. 1389. «مقایسه ساخت دو حکایت تمثیلی از مثنوی و الهی‌نامه»، پژوهش‌های ادبی، ش 7 (29 و 30).
خوارزمی، کمال‌الدین حسین. 1384. جواهر الاسرار و زواهر الانوار. مقدمه و تصحیح محمد جواد شریعت. تهران: اساطیر.
دولتشاه سمرقندی. 1365. تذکرة الشعراء. تهران: کلاله خاور.
ریکور، پل. 1368. رسالت هرمنوتیک. ترجمه سعید حنایی کاشانی. تهران: هرمس.
سعدی شیرازی، شیخ مصلح‌الدین. 1372. شعرهای عربی سعدی شیرازی. تصحیح انتقادی و ترجمه مؤید شیرازی. شیراز: دانشگاه شیراز.
سلدن، رامان. 1372. راهنمای نظریه ادبی. ترجمه عباس مخبر. تهران: طرح نو.
شیری، قهرمان 1389. «تمثیل و تصویری نو از کارکردها و انواع آن»، کاوش‌نامه دانشگاه یزد، ش11 (20).
صدر‌زاده، ماندانا. 1389. «نقش قصه‌های تمثیلی در تعلیم و تربیت»، پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، ش1(1).
عراقی، شیخ فخرالدین ابراهیم. 1367. کلیات عراقی. با مقدمه و تصحیح سعید نفیسی. تهران: سنایی.
فتوحی، محمود. 1386. بلاغت تصویر. تهران: سخن.
قائمی، فرزاد. 1386. حکایتی از مولانا و رمان کیمیاگر پائولوکوئیلو. تهران: خانه کتاب.
ـــــــــــ. 1386. «نقش فلسفه تمثیلی در داستان‌پردازی‌‌های مولانا در مثنوی»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی، ش16. صص198-183.
کزازی، میرجلال‌الدین. 1384. آب و آیینه. تبریز: آیدین.
کشاورز، محمد. 1391. «بررسی تطبیقی دو داستان تمثیلی از صادق چوبک و بهرام صادقی»، تاریخ ادبیات شهید بهشتی، ش3 (70).
کوپا، فاطمه. 1386. تحلیل ظرفیت‌های تمثیلی حکایات مربوط به پیامبر اکرم (ص) در مثنوی مولانا»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش 4 (9).
کوپا، فاطمه. 1389. «حقیقت محمدی در آثار عرفانی با نگاهی بر انیس العارفین، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ش20. صص172-147.
گرین، ویلفرد و همکاران. 1383. مبانی نقد ادبی. ترجمه فرزانه طاهری. تهران: نیلوفر.
محمدی، محمد‌هادی و علی عباسی. 1381. صمد: ساختار یک اسطوره. تهران: چیستا.
مولوی، جلال‌الدین محمد. 1380. مثنوی معنوی. تصحیح رینولد آلن نیکلسون. تهران: ققنوس.
نجم‌الدین رازی، عبدالله‌بن محمد. 1371. مرصادالعباد. تصحیح محمد‌امین ریاحی. تهران: علمی و فرهنگی.
نصر اصفهانی، محمدرضا و حافظ حاتمی. 1388. «رمز و رمزگرایی با تکیه بر ادبیات منظوم عرفانی»، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ش16. صص196-165.
ولک، رنه و اوستین وارن. 1373. نظریه ادبیات. ترجمه ضیاء موحد و پرویز مهاجر. تهران: علمی و فرهنگی.
هارلند، ریچارد. 1385. درآمدی تاریخی بر نظریه ادبی. ترجمه علی معصومی و شاپور جورکش. تهران: چشمه.
هجویری، ابوالحسن علی‌بن عثمان. 1384. کشف المحجوب. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی. تهران: سروش.
یونگ، کارل گوستاو. 1386. انسان و سمبول‌هایش. ترجمه محمود سلطانیه. تهران: جامی.
یوسف‌پور، محمدکاظم. 1390. «پیوندهای معنایی تمثیل‌های وحدت وجود در مثنوی»، مطالعات عرفانی، ش(13).
همایون، فاطمه و احمد امین. 1390. «شطح تمثیلی در سخن مولانا جلال‌الدین بلخی»، تاریخ ادبیات شهید بهشتی، ش 3 (69)